Przemiany stylowe w dziejach sztuki europejskiej
od średniowiecza po dwudziestolecie międzywojenne

Pieskowa Skała - burzliwe dzieje zamku sprawiły, że nie zachowały się historyczne wnętrza, a zbiory artystyczne dawnych właścicieli uległy rozproszeniu. Od początku swego istnienia muzeum prezentuje w nowoczesny sposób wybrane obiekty ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu, ilustrujące dzieje sztuki europejskiej. Obecnie udostępniana ekspozycja powstała w dwóch etapach: sale I piętra otwarto w roku 2000, II piętro zaś urządzono w roku 2005. Nowoczesna plastyczna aranżacja całej ekspozycji jest dziełem Małgorzaty i Macieja Radnickich.

Zwiedzanie rozpoczynamy od sali poświęconej sztuce średniowiecznej. Wnętrze symbolicznie otwierają pochodzące z kościoła w Woli Radziszowskiej piętnastowieczne drzwi, z zachowanymi okuciami i zamkiem. W przestrzenny sposób wyeksponowana została kolekcja gotyckich rzeźb, pochodzących z niezachowanych czternasto i piętnastowiecznych nastaw ołtarzowych z terenu Polski, Śląska, Pomorza i Niemiec. Centralnym obiektem jest znakomity artystycznie posąg nieznanej świętej, powstały w warsztacie niderlandzkim w 3 ćw. XV w. Kolekcję uzupełnia płaskorzeźbiona kwatera ołtarzowa ze sceną Narodzenia. Sposób przedstawienia postaci Matki Boskiej świadczy, że twórca tego dzieła, niezidentyfikowany mistrz ze Szwabii, zetknął się z twórczością Wita Stwosza i znał krakowski Ołtarz Mariacki. Bogato reprezentowana jest też krakowska szkoła malarska XV wieku. Eksponowane są m.in. unikalny obraz epitafijny Jana z Ujazdu i kwatery niezachowanego tryptyku przedstawiającego historię św. Stanisława. Z początku wieku XVI pochodzą dwa późnośredniowieczne w swym charakterze gobeliny: niemiecki ze sceną wskrzeszenia Łazarza i wykonana we Flandrii werdiura herbowa.

Kolejna sala została poświęcona sztuce wieku XVI. Salę tę, z zabytkami renesansowymi, zdominowały trzy wielkie tkaniny. Gobelin ukazujący Parysa i Helenę na wyspie Kranae pochodzi z utkanej w Delft serii z historią Wojny Trojańskiej. Dwa pozostałe przedstawiają gry i zabawy pasterskie oraz niezidentyfikowaną jak dotąd scenę starotestamentową. W sali zaprezentowano także ciekawą kolekcję włoskiej majoliki. Wyroby z Urbino i Wenecji charakteryzują się barwną, figuralną dekoracją o treści mitologicznej lub zaczerpniętej ze Starego Testamentu. Talerze i misy z Deruty pokrywają przedstawienia wykonane szkicowo, jakby pośpiesznie.

W sali trzeciej eksponowane są obiekty pochodzące z wieku XVII. W pierwszej części tego pomieszczenia uwagę zwraca interesujący zespół obrazów szkoły holenderskiej ze znakomitym portretem otyłego mężczyzny pędzla Bartholomeusa van der Helst. Wysoką klasę artystyczną reprezentuje także zbiór bogato intarsjowanych i inkrustowanych sepetów włoskich i niemieckich. Eksponowany jest tu także manierystyczny, bogato dekorowany kredens niemiecki, opatrzony datą 1633. W drugiej części sali uwagę zwracają trzy wielkie gabloty zawierające cenne kolekcje naczyń i sprzętów codziennego użytku, wykonanych z cyny, kamionki, mosiądzu i miedzi oraz zbiór zamków i kłódek. Pokazane tu obiekty pochodzą z XVII i XVIII stulecia. Poza gablotami umieszczono cynową ladę (skrzynię na dokumenty) poznańskiego cechu krawców i potężnych rozmiarów mosiężny reflektor gdański. Barokowe gobeliny, przedstawiające powracającego z polowania młodzieńca i dziewczynę z koszem pełnym owoców, zostały zaprojektowane przez jednego z najwybitniejszych artystów flamandzkich XVII wieku – Jacoba Jordaensa.

Czwarta sala prezentuje dzieła sztuki pochodzące z końca XVII i początku XVIII stulecia. Ekspozycję tej sali zdominował niezwykły zespół tkanin. Paradne łoże francuskie, składające się z haftowanych srebrną nicią kapy, zaplecka, baldachimu i zasłon, stanowiło własność Anny Elżbiety z Potockich Potockiej. Jej mąż Franciszek Salezy Potocki zamówił do swej rezydencji w Krystynopolu serię gobelinów przedstawiających historię Aleksandra Macedońskiego. Powstały one przed rokiem 1772 we Francji, w Aubusson i stanowią kopie gobelinów wersalskich zaprojektowanych przez Charles’a le Brun’a w 2 połowie XVII wieku.

W sieni rozpoczynającej ekspozycję na II piętrze można oglądać dzieła sztuki okresu regencji. Niezwykłych rozmiarów południowoniemiecki kredens jest późnobarokowym meblem ukształtowanym z efektownie zestawionych płaszczyzn wklęsłych i wypukłych. Jego bogatą dekorację tworzą intarsjowane scenki myśliwskie i groteskowe przedstawienia muzyków o wielkich głowach, inspirowane tak modną wówczas sztuką chińską. Wyeksponowane nieopodal kute, żelazne drzwi prowadzić musiały niegdyś do szczególnie strzeżonego pomieszczenia, zainstalowano w nich bowiem system zamykający, składający się z zamka i 12 rygli.

W sali szóstej, poświęconej sztuce rokokowej, uwagę zwracają wysokiej klasy meble. Najwyższy poziom artystyczny reprezentują piękne, lekkie w formie, opatrzone sygnaturami stolarzy, francuskie komody oraz ustawiony w zainscenizowanym kąciku buduarowym szezląg. Na eksponowanych tu meblach, zegarze, konsolkach można podziwiać zróżnicowane formy tak typowego dla tej epoki, kapryśnego i asymetrycznego ornamentu. Bogata dekoracja intarsjowana zdobi holenderski kredens na porcelanę. Wśród obrazów najciekawsze wydają się być dzieła mistrzów włoskich. Szkołę wenecką reprezentują weduty z widokami Wenecji, zdradzajace cechy malarstwa Francesco Guardiego, a także delikatnie malowana kameralna scena Śmierć św. Józefa, pędzla Giandomenico Tiepolo. Charakterystyczne dla rokoka były gobeliny przedstawiające sceny rodzajowe z życia wiejskiego, nawiązujące często do obrazów Davida Teniersa młodszego. Dobrym przykładem takich tkanin jest eksponowany w Pieskowej Skale gobelin zatytułowany Łowca kretów.

W kolejnej sali są prezentowane obiekty pochodzące z końca wieku XVIII i pierwszej połowy następnego stulecia. Trzy duże zespoły mebli dzielą tę sale na trzy części. Wśród mebli wczesnoklasycystycznych wyróżnia się dekorowana intarsją polska toaletka. Drugą grupę stanowią bogato zdobione meble empirowe, głównie austriackie. Trzeci zespół tworzą zaś skromne meble w stylu biedermeier. Najbardziej niezwykłym eksponatem w tej grupie jest szafa w kształcie pylonu egipskiej świątyni. W gablotach można podziwiać dużą kolekcję porcelany. Znajdujemy tu wyroby manufaktur polskich, a także naczynia powstałe w Miśni, Berlinie, Wiedniu i w podmoskiewskich Wierbiłkach. Klasycystyczne złotnictwo świetnie reprezentuje wiedeński serwis kawowy, wykonany przez Wilhelma Schwegerla. Wśród wiszących w tej sali portretów uwagę zwracają dzieła Jana Chrziciela Lampiego, a zwłaszcza obraz przedstawiający Rozalię Rzewuską w pięknej, jedwabnej empirowej sukni.

Ekspozycję następnej sali tworzą meble w stylu Ludwika Filipa i obrazy z połowy wieku XIX. Szczególne znaczenie maja tu dzieła najwybitniejszych artystów francuskiego romantyzmu i realizmu. Porwanie Sabinek Eugeniusza Delacroix, artysty będącego najwyższym autorytetem dla kilku pokoleń europejskich malarzy, to jeden z nielicznych jego obrazów w zbiorach polskich. Theodore Rousseau, Narcisse Diaz de la Peña i Charles Daubigny to najważniejsi przedstawiciele słynnej grupy pejzażystów francuskich, zwanej szkołą z Barbizon. Obok doskonałych przykładów ich twórczości znalazły się dzieła wybitnych realistów jak Goustave Courbet i Constantin Troyon. Malarstwo polskie reprezentują w tej sali m.in. obrazy Piotra Michałowskiego i Jana Matejki.

W sali historyzmu został umieszczony neomanierystyczny komplet francuskich mebli palisandrowych. Obok eksponujemy neogotycką szafkę niemiecką i bardzo egzotyczny przykład mebla - egzotyczne, birmańskie krzesełko o ażurowej konstrukcji. W pomieszczeniu urządzono także kącik patriotyczny. Mieści się w nim sepet z pozytywka wygrywającą patriotyczne polskie melodie. Bogata, inkrustowana kością słoniową dekoracja zawiera sceny z Powstania Styczniowego. W ustawionych opodal gablotach zobaczyć można pamiątki po zesłańcach syberyjskich, a także szable kostiumowe i dekoracyjną tarczę ze sceną bitwy Polaków z Turkami. Obok dzieł najwybitniejszych polskich artystów tego okresu: Henryka Siemiradzkiego i Józefa Chełmońskiego uwagę zwraca obraz znanego rosyjskiego pejzażysty Iwana Ajwazowskiego.

Eksponowany w sali poświęconej sztuce secesji komplet mebli salonowych należy do najpiękniejszych przykładów art nouveau w zbiorach polskich. Całą ścianę przeznaczono dla dzieł Jacka Malczewskiego. Pokazujemy dziewięć obrazów artysty: od wczesnego portretu siedzącego chłopca (1876), po pochodzący z dojrzałego okresu twórczości obraz Wędrowiec i chimera (1899) i stosunkowo późne dzieło jakim jest podwójny portret Jerzego Mycielskiego i Michała Roli-Żymierskiego (1915). W gablotach zobaczyć można szklane wyroby ze słynnych warsztatów Gallé’go i Dauma w Nancy oraz stylowe, niemieckie lampy naftowe.

Ostatnia sala została poświęcona sztuce okresu dwudziestolecia międzywojennego. Komplet mebli, projektu Bogdana Tretera, prezentuje charakterystyczne dla sztuki polskiej tamtego czasu dążenie do łączenia elementów modernistycznych z inspirowanymi sztuka ludową. W sali tej pokazano także dwie tkaniny wykonane w krakowskich warsztatach Kilim według projektów Bogdana Tretera i Józefa Czajkowskiego. Symboliczne zamknięcie ekspozycji stanowi widok zamku w Pieskowej Skale pędzla Jana Cybisa, wybitnego kolorysty związanego z Komitetem Paryskim. Obraz powstał w roku 1932 i przedstawia Pieskową Skałę z czasów, gdy na zamku mieścił się pensjonat.